Na terenie województwa istnieją ponadto różnorodne typy sztucznych środowisk wodnych, będące efektem działalności człowieka, w tym sztuczne jeziora, czyli zbiorniki zaporowe, oraz stawy hodowlane. Największe zbiorniki zaporowe powstały poprzez przegrodzenie tamami samej Wisły (Zbiornik Goczałkowicki, Zbiornik Wisła-Czarne), jak również niektórych jej dopływów (Zbiornik Międzybrodzki, Zbiornik Żywiecki i Zbiornik Czaniec na rzece Sole; Zbiornik Wodny Wapienica na rzece Wapienicy).

Nowych siedlisk dostarczają również, liczne na Śląsku, tereny poprzemysłowe (np. zbiorniki zapadliskowe i powyrobiskowe). W granicach województwa obserwować można efekty bardzo różnorodnych, najczęściej negatywnych form działalności gospodarczej człowieka. Region ten cechuje wysoki stopień uprzemysłowienia i urbanizacji oraz stosunkowo silnie rozwinięte rolnictwo. Ma to niekorzystny wpływ na ichtiofaunę wskutek m.in. zanieczyszczeń przemysłowych i komunalnych, eutrofizacji wód, regulacji i zabudowy hydrotechnicznej cieków wodnych, osuszania terenów podmokłych oraz stosunkowo dużej presji wędkarskiej i kłusowniczej. W rezultacie, siedliska lokalnej ichtiofauny są niejednokrotnie mniej lub bardziej zdegradowane, a stopień tej degradacji jest niekiedy bardzo wysoki. Jedynie krótkie fragmenty źródliskowe beskidzkich potoków zachowały charakter zbliżony do naturalnego.

Różnorodność siedlisk znajduje swoje odbicie w bogactwie ichtiofauny, obejmującej zespoły ryb charakterystyczne zarówno dla poszczególnych krain rybnych (kraina pstrąga, lipienia, brzany) wód płynących (rzeki, potoki itp.), jak również zespoły typowe dla wód stojących (stawy, starorzecza itp.) oraz akwenów o pośrednim typie przepływu (zbiorniki zaporowe, kanały itp.). Skład gatunkowy ichtiofauny wynika również ze zróżnicowania wód pod względem czystości.

W granicach województwa śląskiego występują obecnie: 1 przedstawiciel krągłoustych, 35 rodzimych gatunków ryb oraz co najmniej 7 gatunków ryb introdukowanych. Wśród nich znajduje się 10 gatunków objętych ochroną gatunkową, w tym 5 gatunków uwzględnionych w najnowszym wydaniu Polskiej czerwonej księgi zwierząt. Dodatkowo, na podstawie przepisów prawa wędkarskiego, częściowej ochronie (okresy i wymiary ochronne) podlega 17 kolejnych, użytkowanych gospodarczo gatunków ryb.

W efekcie niekorzystnych zmian w środowisku, z terenu województwa ustąpiła głowacica - największa ryba podgórskich rzek, endemit dorzecza Dunaju, która jeszcze na początku lat 50. zasiedlała potok Czadeczka (Beskid Śląski). Niedrożne zapory oraz regulacja rzek i zanieczyszczenie wód, były główną przyczyną wymarcia w Polsce dwóch anadromicznych (dwuśrodowiskowych) gatunków ryb: jesiotra zachodniego oraz łososia (aktualnie obecny w północnej Polsce dzięki restytucji), które w przeszłości docierały z morza na swoje tarliska aż do dopływów górnej Wisły (m.in. Soły). Istniejące zapory ograniczyły również wędrówki troci morskiej wędrownej i wędrownej populacji certy, które niegdyś także wstępowały do górnych dopływów Wisły, gdzie odbywały tarło. Brak drożnych rzek to istotna przyczyna szybkiego kurczenia się zasięgu minoga rzecznego, który aktualnie występuje już jedynie w północno-zachodniej części kraju.

Dostępne dane literaturowe wskazują, iż w stosunkowo dobrej sytuacji znajdują się aktualnie przede wszystkim osiadłe gatunki reofilne (związane z wodami o wartkim prądzie). Najgorsze warunki istnieją dla ryb dwuśrodowiskowych, bowiem obecna zabudowa hydrotechniczna (zapory i progi wodne) ogranicza wędrówki węgorzy i uniemożliwia powrót, wspomnianych powyżej, gatunków anadromicznych, zanikłych na terenie województwa śląskiego. Niekorzystnie rysuje się również sytuacja gatunków stagnofilnych (związanych z wodami stojącymi i wolno płynącymi), których siedliskami są starorzecza i obszary podmokłe, zanikające stopniowo wskutek regulacji koryt rzecznych oraz melioracji terenu.

Wśród zagrożonych gatunków ryb i minogów z terenu województwa śląskiego, zawartych w wykazie przygotowanym w roku 2000 przez Zakład Badania Wód PAN w Krakowie, znalazły się m.in.:

• 3 gatunki określone jako "krytycznie zagrożone" - troć wędrowna i miętus, z uwagi na udokumentowany spadek liczebności populacji oraz certa ze względu na mały i rozdrobniony zasięg występowania,
• 3 gatunki "zagrożone" - świnka i brzana, z uwagi na udokumentowany spadek liczebności populacji oraz piekielnica ze względu na mały i rozdrobniony zasięg występowania,
• 6 gatunków określonych jako "bliskie zagrożenia" - minóg strumieniowy, pstrąg potokowy, jaź, boleń, słonecznica, głowacz pręgopłetwy,
• 2 gatunki "narażone" - lipień oraz głowacz białopłetwy, z uwagi na mały zasięg występowania i postępujący regres liczebności populacji.

Trzy gatunki - strzebla potokowa, brzanka oraz śliz, które uważane są za mniej lub bardziej zagrożone w skali kraju, włączono do kategorii "najmniejszej troski". W wykazie uwzględniono również gatunki (minóg rzeczny, różanka, koza, piskorz, sum, węgorz), dla których nie podjęto się dokonania aktualnej oceny stopnia zagrożenia, z uwagi na niedostateczną ilość danych na ich temat.

Przetrwanie na terenie województwa nawet częstych gatunków jest zagrożone wskutek:

• pogarszania się jakości wody,
• eliminacji siedlisk i fragmentacji zasięgów w efekcie regulacji i zabudowy hydrotechnicznej cieków wodnych (zbiorniki zaporowe, progi wodne itp.) oraz obniżania poziomu wód gruntowych i osuszania terenów podmokłych,
• świadomych introdukcji, bądź zawleczenia gatunków obcych oraz przemieszczania gatunków rodzimych w obrębie tego samego dorzecza, bądź między różnymi zlewniami,
• nadmiernych połowów, wyrównywanych zarybianiem.

Ta ostatnia sytuacja dotyczy gatunków atrakcyjnych dla wędkarzy. Zarybienia, prowadzone w celu utrzymania liczebności gatunku na poziomie koniecznym dla wędkarstwa, zagrażają zachowaniu genetycznej odrębności populacji przystosowanych do lokalnych warunków i mogą obniżyć szansę ich przetrwania. Podobne następstwa towarzyszą świadomemu, bądź przypadkowemu przenoszeniu rodzimych gatunków między różnymi zlewniami. Negatywne skutki obecności obcych gatunków najczęściej wiążą się z: drapieżnictwem, konkurencją o pokarm i miejsca rozrodu, hybrydyzacją z przedstawicielami rodzimej fauny oraz pojawieniem się wraz z nimi obcych pasożytów i chorób, na które rodzime gatunki nie są odporne. Dla populacji ryb i minogów szczególnie groźne są te przekształcenia środowiska, których efektem jest zanik różnorodności siedlisk (miejsca tarła lub zimowania, żerowiska odpowiednie dla kolejnych klas wiekowych), warunkujący niejednokrotnie zamknięcie pełnego cyklu rozwojowego. Decydujący wpływ może mieć również pogorszenie jakości wody, które najczęściej skutkuje obniżeniem przeżywalności, płodności, czy też odporności organizmu.

Najlepszym i najważniejszym sposobem ochrony gatunkowej jest ochrona obszarowa, a więc ochrona siedlisk danego gatunku. Na terenie województwa śląskiego istnieje jeden z czterech krajowych rezerwatów ichtiologicznych - rezerwat Wisła (17,61 ha), utworzony w 1959 roku na obszarze Białej i Czarnej Wisełki (potoki źródłowe rzeki Wisły w Beskidzie Śląskim) celem ochrony, licznej wówczas, lokalnej populacji pstrąga potokowego. Jednakże, ze względu na zrealizowane później, silnie ingerujące w środowisko przyrodnicze inwestycje hydrotechniczne, rezerwat ten nie zapewnia obecnie właściwej ochrony populacji miejscowej ichtiofauny.

Współczesny stan wiedzy na temat fauny ryb i minogów województwa śląskiego oraz stopnia zachowania ich siedlisk jest zróżnicowany dla poszczególnych dorzeczy, najczęściej jednak jest niepełny i w znacznym stopniu nieaktualny. Konieczne jest zatem przeprowadzenie dodatkowych badań, a ponadto rozpoczęcie monitoringu stanu ichtiofauny, warunkującego jej skuteczną ochronę.

Wykaz rodzimych gatunków ryb i krągłoustych stwierdzonych dotychczas w województwie śląskim

Tekst wstępny, opracowany na podstawie materiałów źródłowych, dostępnych w Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska. Materiał strony opracowano 22 października 2002 roku. Autor opracowania: A. Wower.