Oprócz zmian wielkości powierzchni leśnej, przejawem przeobrażeń jest także postępujące jej rozdrobnienie. Jest to następstwo rozczłonkowywania dużych kompleksów leśnych, w związku z przeznaczaniem gruntów leśnych na cele niezwiązane z gospodarką leśną (budownictwo, infrastruktura komunikacyjna) bądź efekt polityki zalesieniowej na gruntach porolnych (zalesianie terenów niepozostających w kontakcie z obszarami leśnymi).

Ubytkowi powierzchni leśnych towarzyszył wzrost udziału w szacie roślinnej województwa nieleśnych zbiorowisk zastępczych, o charakterze półnaturalnym, uwarunkowanych pośrednio działalnością człowieka (łąki, murawy kserotermiczne i bliźniczkowe) oraz synantropijnych, powstałych wskutek długotrwałej i bezpośredniej działalności człowieka (roślinność ruderalna i segetalna). W jednostkach potencjalnych, zbiorowiska nieleśne stanowiły zaledwie znikomy odsetek, obecnie przewyższają zajmowaną powierzchnią zbiorowiska leśne. Roślinność nieleśną cechuje duża dynamika zmian, zarówno jeżeli idzie o rozmieszczenie różnych typów zbiorowisk, jak i strukturę i skład gatunkowy, będących wypadkową zmieniających się warunków środowiska i w znacznym stopniu działalności człowieka.

Istotnym wskaźnikiem przeobrażeń roślinności są zmiany w składzie gatunkowym i strukturze zbiorowisk. Zmiany składu gatunkowego fitocenozy stanowią najwcześniejszy przejaw zmiany warunków życia. Ogólną prawidłowością zachodzących zmian jest ustępowanie gatunków o specyficznych wymaganiach ekologicznych (stenotypowych) na korzyść roślin o szerokiej skali toleranacji (eurytypowych), zastępowanie gatunków endemicznych (o niewielkich zasięgach) przez szeroko rozpowszechnione gatunki kosmopolityczne, wkraczanie do zbiorowisk naturalnych i półnaturalnych antropofitów oraz zmiany struktury genetycznej na skutek selekcji ekotypów i powstawania mieszańców. W konsekwencji ubożeje różnorodność gatunkowa i następuje upodabnianie się zbiorowisk, ustępują gatunki rzadkie i endemiczne, przyspieszone są procesy wymierania gatunków, a także zbiorowisk. Zmiany struktury zbiorowisk polegają na uproszczeniu struktury, przez redukcję niektórych warstw, oraz ujednolicenie wiekowe. Zmiany na poziomie fitocenoz przekładają się na zmiany na poziomie krajobrazów. Zmienia się obszar zajmowany przez różne typy roślinności - rozprzestrzeniają się zbiorowiska hemerofilne, zwiększające swój areał dzięki działalności człowieka, ustępują hemerofobowe - zmniejszające swój areał wskutek działalności człowieka, powstają zbiorowiska antropogeniczne. Kierunek i intensywność powyższych procesów zależą przede wszystkim od nasilenie antropopresji, a zwłaszcza takich jej form, jak: gospodarka leśna i użytkowanie gospodarcze ekosystemów nieleśnych, osuszanie środowiska, zanieczyszczenie wód, gleb i powietrza, zajmowanie gruntów pod zabudowę.

Przeprowadzona w roku 1997 analiza zagrożenia roślinności Górnego Śląska (Celiński i in. 1997) wykazała, że w województwie śląskim zagrożonych jest 175 zbiorowisk roślinnych, co stanowi ponad 50% wszystkich stwierdzonych tu jednostek roślinności. Wyginęły na pewno dwa zespoły: naskalny zespół zanokcicy północnej i zanokcicy ciemnej oraz zespół sporka polnego i życicy lnowej, związany z uprawami lnu. Dalszych 15 zespołów uznano za wymierające, w tym: 1 zespół źródliskowy, 7 zespołów wodnych, 1 zespół naskalny, 2 zespoły torfowiskowe, 1 zespół leśny i 3 zespoły upraw polnych.

Zagrożenie zbiorowisk roślinnych na obszarach wchodzących w skład województwa śląskiego

Degeneracja zbiorowisk leśnych

Degeneracja zbiorowisk leśnych, czyli odchylenie od postaci naturalnej, jest wyrazem ich reakcji na antropopresję. Zanieczyszczenie środowiska, a zwłaszcza powietrza, gleb i wód, synantropizacja szaty roślinnej, a także niewłaściwa gospodarka leśna to główne przyczyny degeneracji zbiorowisk leśnych w województwie.

Formy i stopień degeneracji lasów jest różny na poszczególnych obszarach województwa, w zależności od odległości od emitorów zanieczyszczeń oraz rodzaju i intensywności prowadzonych zabiegów gospodarczych w lasach. Zniekształcenia zbiorowisk leśnych polegają na zmianach strukturalnych fitocenoz, zmianach stadium rozwojowego lub/oraz składu florystycznego i przybierają jedną z następujących form:

• monotypizacja - ujednolicenie gatunkowe i wiekowe drzewostanu, uproszczenie struktury warstwowej oraz nieznaczne zubożenie gatunkowe, będące efektem gospodarki leśnej, opartej na systemie zrębowym lub przerębowym; drzewostan budują 1-2 gatunki drzew dostosowanych do siedliska i szczególnie pożądanych z punktu widzenia gospodarki leśnej,
• fruticetyzacja - nadmierny rozwój warstwy podszycia (zwłaszcza jeżyn i bzu czarnego) wskutek prześwietlenia drzewostanu, w wyniku zrębów zupełnych lub wnikania do jego wnętrza światłolubnych gatunków drzew,
• cespityzacja - silny rozwój runa trawiastego z jednoczesnym ograniczeniem udziału roślin dwuliściennych; na zaburzonych siedliskach, zwłaszcza w zbiorowiskach grądu subkontynentalnego Tilio-Carpinetum oraz łęgu jesionowo-olszowego Circaeo-Alnetum, dochodzi do ekspansji Carex brizoides,
• juwenilizacja - utrzymywanie drzewostanu w młodym stadium rozwojowym poprzez obniżenie wieku rębności i stosowanie zrębów zupełnych,
• neofityzacja - wzrost udziału gatunków obcego pochodzenia w zbiorowiskach leśnych, wskutek ich samoistnego wnikania (synantropizacja) lub celowego wprowadzania ze względów gospodarczych,
• pinetyzacja - wprowadzanie gatunków drzew iglastych na siedliska lasu liściastego bądź eliminowanie drzew liściastych z drzewostanów mieszanych, prowadzące do powstania monokultur borowych.

Leśna gospodarka uprawowa, która rozwinęła się w wieku XIX, preferowała uprawę gatunków drzew cechujących się szybkim przyrostem i małymi wymaganiami siedliskowymi. W lasach Beskidów zręby zupełne oraz hale i polany zalesiano powszechnie świerkiem obcej proweniencji. Pierwotnie w lasach Beskidów dominowały zbiorowiska: żyznej buczyny karpackiej Dentario glandulosae-Fagetum, kwaśnej buczyny górskiej Luzulo pilosae-Fagetum i boru jodłowo-świerkowego Abieti-Piceetum montanum, tworzące piętro regla dolnego. Górnoreglowe bory świerkowe Plagiothecio-Piceetum montanum zajmowały niewielkie powierzchnie, tylko w częściach przyszczytowych najwyższych wzniesień. Deforestacja Beskidów, której kulminacja przypada na wiek XIX, a następnie wprowadzenie sztucznych zalesień, doprowadziły do całkowitego przeobrażenia lasów. Obecnie udział lasów iglastych wynosi w Beskidzie Śląskim i Żywieckim około 70%, a w Beskidzie Małym - 50%. Zastosowanie monokultur świerkowych przyniosło wiele niekorzystnych następstw. Większość sztucznych świerczyn wykazuje słabą odporność na silne wiatry, jest bardziej podatna na choroby i niszczącą działalność szkodników. Jedynie drzewostany świerka istebniańskiego okazały się odporne na niekorzystne i szkodliwe czynniki zewnętrzne.

Gospodarka leśna w lasach niżowych ukierunkowana była na pozyskiwanie twardego drewna drzew liściastych, na potrzeby rozwijającego się w XIX w. hutnictwa, oraz produkcję dużej masy drewna iglastego, wykorzystywanego w górnictwie. Szczególnie pożądanym składnikiem lasotwórczym stała się sosna. Stosowano ją powszechnie do zalesiania zrębów zupełnych, nieużytków i terenów porolnych, zarówno na ubogich siedliskach borowych, jak i na siedliskach żyznych lasów liściastych, tworząc w ten sposób monokultury. Wzrostowi udziału sosny sprzyjała także plądrownicza eksploatacja lasów, w której pozyskiwano wybiórczo najbardziej wartościowe drzewostany oraz okazy drzew liściastych. Pinetyzacja zbiorowisk leśnych województwa doprowadziła do degradacji siedlisk leśnych, a w konsekwencji do istotnych przeobrażeń szaty leśnej. Znacznie większy udział w lasach województwa, w stosunku do siedlisk potencjalnych, mają dziś bory świeże Leucobryo-Pinetum i bagienne bory trzcinnikowe Calamgrostio villosae-Pinetum. Zmniejszyła się natomiast powierzchnia zajmowana przez lasy liściaste, zwłaszcza dąbrowy ciepłolubne Potentillo albae-Quercetum i kwaśne Calamagrostio-Quercetum, grądy Tilio-Carpinetum oraz kwaśne buczyny Luzulo pilosae-Fagetum. Ich siedliska zajęły bory mieszane pochodzenia antropogenicznego.

Przekształcenia nieleśnej roślinności naturalnej i półnaturalnej

Roślinność nieleśna, zarówno pochodzenia naturalnego, jak i powstała wskutek działalności człowieka, podlega ciągłym przemianom, w wyniku naturalnych procesów zachodzących w przyrodzie oraz presji człowieka. Dynamiczno-sukcesyjne procesy przebiegające w środowisku sprawiają, że w naszych warunkach klimatyczno-geograficznych większość nieleśnych zbiorowisk roślinnych ma charakter nietrwały i stanowi tylko pewne stadium, w rozwoju zmierzającym do wykształcenia zbiorowiska klimaksowego. Ich charakter, stan zachowania, a czasami wręcz istnienie uzależnione są od określonej działalności człowieka.

Największe przemiany roślinności nieleśnej, na obszarze naszego województwa, nastąpiły na skutek zmian warunków hydrologicznych oraz sposobu użytkowania gruntów rolnych. Regulacje rzek i potoków, dokonywane w XX wieku na skalę nigdy wcześniej niespotykaną, doprowadziły do zniszczenia cennych siedlisk roślinności wodnej. Likwidacja naturalnych meandrów rzek, ich rozlewisk i starorzeczy oraz zanieczyszczenie wód doprowadziło do zaniku roślinności wodnej, a zwłaszcza zbiorowisk i gatunków charakterystycznych dla rzek nizinnych o wolnym nurcie. Wtórne zbiorowiska wodne rozwijające się na stawach i zbiornikach pochodzenia antropogenicznego mają postać zubożałą i pozbawione są wielu rzadkich gatunków roślin. O złej sytuacji roślinności wodnej świadczy obecność 27 syntaksonów wodnych na liście zbiorowisk zagrożonych w województwie, w tym 10 uznanych za wymierające. Większą zdolność adaptacyjną do zmieniających się warunków środowiska wykazują zbiorowiska szuwarowe, a zwłaszcza szuwary trzcinowe, pałkowe i niektóre turzycowe, rozwijające się ekspansywnie na siedliskach zastępczych - zalewiskach pogórniczych, podtopionych wyrobiskach i zabagnionych nieużytkach.

Drastycznym przemianom, wywołanym przez zmiany stosunków wodnych, uległa roślinność torfowisk i łąk. Torfowiska, traktowane jako nieprzydatne gospodarczo nieużytki, były osuszane, a następnie zalesiane bądź użytkowane rolniczo jako łąki i pastwiska. Zniszczono w ten sposób bezpowrotnie wiele powierzchni torfowisk wysokich, przejściowych i niskich w województwie. Melioracjom poddano także większość powierzchni łąk wilgotnych. Po osuszeniu płaty łąk były zalesiane bądź użytkowane rolniczo, w kierunku wysokoproduktywnych, wielokośnych łąk świeżych. Uproduktywnienie wiązało się z przeorywaniem, nawożeniem i podsiewaniem, co doprowadziło do przeobrażenia struktury i składu florystycznego zbiorowisk łąkowych, a w przypadku niektórych - np. łąk trzęślicowych - do ich całkowitego i nieodwracalnego zaniku na wielu wcześniej zajmowanych powierzchniach.

Łąki jako zbiorowiska półnaturalne nie posiadają zdolności samoregeneracji i nawet w przypadku przywrócenia pierwotnych warunków siedliskowych nie ulegają odtworzeniu w postaci typowej, a co najwyżej zubożałej. W ostatnich latach obserwuje się na terenie województwa coraz więcej nieużytkowanych łąk, zwłaszcza w otoczeniu aglomeracji górnośląskiej oraz na terenach górskich. Porzucone łąki przeznaczane są pod zalesienia lub zarastają na drodze wtórnej sukcesji. Należy się spodziewać, że status zagrożenia niektórych zbiorowisk łąkowych w województwie wzrośnie, a zbiorowiska, takie jak wilgotne łąki trzęślicowe Molinietum medioeuropaeum, czy też górskie łąki storczykowe Gladiolo-Agrostietum, w przyszłości zupełnie znikną z naszego krajobrazu.

Nieco korzystniej przedstawiają się perspektywy w przypadku torfowisk. Realizowany w ostatnich latach program małej retencji w gospodarce leśnej, kładzie duży nacisk na ochronę torfowisk jako naturalnych zbiorników retencyjnych. Wiele powierzchni torfowisk śródleśnych na terenie województwa objęto ochroną jako użytki ekologiczne. Nadal jednak postępuje proces niszczenia torfowisk niskich, występujących w kompleksach łąkowo-torfowiskowych, zwłaszcza na obszarach górskich, gdzie zagospodarowuje się je pod budownictwo letniskowe.

Zarzucenie użytkowania stanowi zagrożenie dla istnienia także innych półnaturalnych zbiorowisk nieleśnych. Wypas bydła na stromych zboczach wapiennych wzgórz Jury Krakowsko-Częstochowskiej i Wyżyny Śląskiej był czynnikiem warunkującym utrzymywanie się muraw kserotermicznych. Pierwotnie roślinność kserotermiczna porastała jedynie szczytowe, niezalesione partie ostańców Jury Krakowsko-Częstochowskiej oraz odsłonięte fragmenty skał triasowych Wyżyny Śląskiej. Odlesienie stromych zboczy wzgórz wapiennych i prowadzona na nich długotrwała gospodarka pasterska sprzyjała rozprzestrzenianiu się zbiorowisk kserotermicznych. Obecnie, pozbawione użytkowania murawy zarastają krzewami i drzewami wskutek naturalnej sukcesji zbiorowisk zaroślowych lub - jako nieużytki - przeznaczane są do zalesień. Wszystkie zespoły muraw kserotermicznych w województwie śląskim, w ocenie specjalistów, są zagrożone wyginięciem.

Dużą dynamiką zmian wyróżnia się roślinność synantropijna województwa. W związku z postępującą urbanizacją i zagospodarowaniem przemysłowym, w ostatnim stuleciu znacznie wzrosła powierzchnia nieużytków i gruntów zdegradowanych, które zajmowane są przez roślinność ruderalną. Zbiorowiska ruderalne, złożone z gatunków eurytypowych (o szerokiej skali ekologicznej), z dominacją antropofitów, rozwijają się na siedliskach silnie zaburzonych, z ubogą warstwą gleby lub na glebach zasobnych w różne sole mineralne, a czasami wręcz skażonych. Opanowują więc przydroża, śmietniska, gruzowiska, hałdy, żwirownie, kamieniołomy, nasypy drogowe i kolejowe, zwykle pojawiając się jako zbiorowiska pionierskie. Synantropijna roślinność ruderalna wykazuje tendencję do rozprzestrzeniania się na terenie województwa, stale zwiększa się także liczba odnotowywanych jednostek syntaksonomicznych. Odmienne tendencje obserwuje się wśród zbiorowisk segetalnych, tj. towarzyszącym uprawom. Wraz z kurczeniem się areału użytkowanych gruntów ornych, wzrasta zagrożenie zbiorowisk chwastów towarzyszących uprawom. Zmiana profilu upraw oraz stosowanych metod i środków produkcji rolnej w ostatnim pięćdziesięcioleciu spowodowała wyginięcie jednego zespołu (Spergulo-Lolietum remoti) i skrajne zagrożenie dwóch innych (Caucalido scandicetum oraz Euphorbio-Nigelletum).

Materiał strony opracowano 15 marca 2004 roku. Autor opracowania: R. Bula.