Cystersi stworzyli na tym terenie przemyślaną koncepcję przestrzenną krajobrazu, na którą składała się sieć osadnicza i komunikacyjna, założenia parkowe i aleje, systemy wodne i melioracyjne ze stawami rybnymi. Elementy kulturowe harmonijnie przeplatały się z różnorodnością form przyrody.

Teren parku posiada interesującą rzeźbę, na którą składają się: wysoczyzny polodowcowe, kemy i pagórki morenowe, obniżenia powstałe po wytopieniu brył martwego lodu oraz doliny rzeczne z odcinkami współczesnych koryt meandrowych. Unikatowym zjawiskiem jest kilkanaście typów wydm, zawierających warstewki żwirowe, dokumentujące wiejące w przeszłości huraganowe wiatry. W południowej części występują wody mineralne - solanki i wody siarczanowe. Rzeka Ruda, stanowiąca oś hydrograficzną parku, zaliczana jest do ciekawszych rzek meandrujących, na terenie województwa.

Park Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich obejmuje kompleks Lasów Rudzkich, będących pozostałością dawnej Puszczy Śląskiej. Dominującym tutaj typem lasu są bory. Na siedliskach sandrowych występują bory suche, moreny porastają bory świeże i mieszane. W dolinach rzek i podmokłych obniżeniach występują większe powierzchnie łęgów olszowych i wiązowo-jesionowych oraz olsów. Do rzadko spotykanych zbiorowisk na terenie parku należą grądy (szczególnie cenne ich fragmenty chronione są w rezerwacie Łężczok) oraz żyzna buczyna sudecka i kwaśna buczyna niżowa, rosnące na terenie uroczyska Głębokie Doły.

Duża ilość zbiorników wodnych oraz otaczające je rozległe kompleksy leśne stwarzają dogodne warunki dla ptaków lęgowych i przelotnych. Na terenie parku stwierdzono występowanie 154 gatunków ptaków lęgowych. Spośród ptaków uznanych za zagrożone w skali kraju i ujętych w Polskiej czerwonej księdze zwierząt gnieżdżą się tutaj: bielik, bąk, bączek, hełmiatka, zielonka i podróżniczek. Inne zasługujące na uwagę rzadkie gatunki ptaków, przystępujące tutaj do lęgu to m.in.: bocian czarny, błotniak stawowy, kropiatka, derkacz, żuraw, rybitwa rzeczna, rybitwa czarna, zimorodek, dzięcioł zielonosiwy, dzięcioł średni, lelek, świergotek polny, jarzębatka, muchołówka mała oraz muchołówka białoszyja. Bardzo ważnym miejscem odpoczynku dla ptaków przelotnych są stawy w rezerwacie Łężczok. Szczególnie licznie pojawiają się tu podczas wędrówki wiosennej i jesiennej: gęsi zbożowe i gęsi białoczelne.

Herpetofauna parku reprezentowana jest przez 14 gatunków płazów i 5 gatunków gadów. Występują tutaj tak rzadkie płazy, jak: traszka grzebieniasta, kumak nizinny, grzebiuszka ziemna, ropucha paskówka, ropucha zielona i rzekotka drzewna. Przedstawicielami gadów są: żmija zygzakowata, zaskroniec zwyczajny, padalec zwyczajny oraz jaszczurki - zwinka i żyworódka.

Na obszarze parku odnotowano 50 gatunków ssaków, w tym 13 gatunków nietoperzy (na 22 stwierdzone w kraju). Szczególnie cenne gatunki to: bóbr, wydra, popielica, koszatka oraz nietoperze - borowiaczek, mopek i nocek duży.

W faunie bezkręgowców wyróżniają się gatunki owadów związane ze starymi, obumierającymi dębami. Są to, podlegające ochronie ścisłej, chrząszcze - kozioróg dębosz z rodziny kózkowatych oraz pachnica dębowa z rodziny żukowatych.

Na terenie parku istnieje rezerwat przyrody Łężczok, obejmujący zespół stawów rybnych wraz z otaczającymi je lasami łęgowymi i grądowymi oraz 51 pomników przyrody ożywionej i 1 pomnik przyrody nieożywionej - głaz narzutowy. W celu zachowania walorów przyrodniczych i krajobrazowych parku, wytypowano do objęcia ochroną w formie rezerwatu oraz użytków ekologicznych najcenniejsze przyrodniczo obszary. Należy tu wymienić m.in. projektowany rezerwat przyrody Głębokie Doły położony między Książenicami i Ochojcem, który jest enklawą naturalnych lasów liściastych, wśród dominujących na Płaskowyżu Rybnickim lasów sosnowych, oraz projektowane użytki ekologiczne: Meandry rzeki Rudy poniżej Rybnika Stodół, Kencerz między Gotartowicami i Żorami, Starorzecze przy klasztorze w Rudach oraz łąki trzęślicowe w Małej Nędzy i w Lyskach - jedyne w parku naturalne stanowiska kosaćca syberyjskiego.

Bezpośrednio ze strony można pobrać artykuły, które ukazały się w kwartalniku Przyroda Górnego Śląska, wydawanym przez Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska:

• Adam Kuczera, Jan Maciej Waga Park Krajobrazowy "Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich" ma już pięć lat. Przyroda Górnego Śląska nr 13/1998 ( PDF (421 KB)),
• Anna Jęczmienna Ocena stanu środowiska parku krajobrazowego "Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich" metodami bioindykacyjnymi. Przyroda Górnego Śląska nr 29/2002 ( PDF (167 KB)),
• Jan Maciej Waga Świadectwo dawnych działań proekologicznych w parku krajobrazowym "Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich" - w 10. rocznicę jego utworzenia. Przyroda Górnego Śląska nr 33/2003 ( PDF (360 KB)).

Do przeglądania i drukowania dokumentów w formacie  PDF można użyć m.in. dostępnego bezpłatnie programu Adobe Acrobat Reader.

Materiał strony opracowano 15 marca 2004 roku. Autorzy opracowania: A. Henel, R. Bula.