Kryteria wyznaczenia ostoi:

• Ostoje o randze międzynarodowej wyznaczono na terenach zasiedlonych przez gatunki ssaków umieszczonych w załączniku II Dyrektywy Siedliskowej Unii Europejskiej (DS), objętych czerwoną listą IUCN - wszystkie kategorie wyższe niż LR/nt. Jeśli jedynymi gatunkami z załącznika II Dyrektywy Siedliskowej na danym terenie były: wydra i bóbr (pospolite i zwiększające swą liczebność w kraju), ostoja taka uzyskiwała jedynie rangę krajową lub regionalną.
• Ostoje o randze krajowej i regionalnej wyznaczono na terenach zasiedlonych przez gatunki umieszczone w Polskiej czerwonej księdze zwierząt (PCzK) i Czerwonej liście zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce (PCzL), w załączniku IV Dyrektywy Siedliskowej Unii Europejskiej, na listach CORINE i ECONET-PL, objęte czerwoną listą IUCN - kategoria LR/nt, uznane za regionalnie rzadkie, reprezentujące interesujące elementy geograficzne lub posiadające stanowiska poza granicą zwartego zasięgu. Rozróżnienie między ostojami regionalnymi a krajowymi przeprowadzono w oparciu o rozeznanie autora na temat liczby gatunków objętych powyższymi kategoriami oraz stanu ich potencjalnych siedlisk (lub populacji) na danym terenie.

Rozmieszczenie i granice wytypowanych ostoi przedstawiono na mapie.

Ostoje ssaków w województwie śląskim

Ostoje o randze międzynarodowej:

• Beskid Żywiecki. Teren ten jest objęty (prawie w całości) ochroną jako Żywiecki Park Krajobrazowy, zaś szczytowe partie Pilska - jako rezerwat przyrody. Występują tutaj regularnie i rozmnażają się wszystkie 3 gatunki dużych drapieżników, objęte załącznikiem II DS: wilk, ryś i niedźwiedź brunatny (największe populacje na terenie województwa). Szczytowe partie Pilska są jedną z kilku na świecie ostoi endemitu karpackiego strefy subalpejskiej - darniówki tatrzańskiej. Lasy i doliny cieków Beskidu Żywieckiego są siedliskiem licznych gatunków drobnych i średnich ssaków naziemnych, cennych w skali kraju lub regionu: smużki, orzesznicy, wiewiórki, ryjówki górskiej, rzęsorka mniejszego (PCzK), rzęsorka rzeczka, zębiełka karliczka, wydry i borsuka. W przeszłości teren ten był ostoją żbika; przy utrzymaniu łączności z położonymi dalej na wschód partiami Beskidów będzie możliwa jego restytucja. Stwierdzono tu 7 gatunków nietoperzy, w tym dwa z Polskiej czerwonej księgi zwierząt (borowiaczek i mroczek pozłocisty). Jaskiń wykorzystywanych przez nietoperze jako zimowiska jest niewiele (jaskinia Przed Rozdrożem, Jaskinia Wickowa, jaskinia w Boraczym Wierchu) i zasługują one na szczególną ochronę.
• Beskid Śląski. Obszar ten objęty jest ochroną w postaci Parku Krajobrazowego Beskidu Śląskiego. Jest to rejon regularnego występowania i rozrodu dwóch gatunków dużych drapieżników objętych załącznikiem II DS - wilka i rysia oraz okresowego przebywania niedźwiedzi brunatnych. Występują tu również liczne, cenne w skali kraju lub regionu gatunki drobnych i średnich ssaków, do których należą: ryjówka górska, rzęsorek rzeczek, wiewiórka, popielica (PCzK), wydra (zał. II DS), borsuk, prawdopodobnie również (do weryfikacji w terenie) rzęsorek mniejszy (PCzK) i koszatka (PCzK). Stwierdzono tu 9 gatunków nietoperzy, w tym 4 gatunki z Polskiej czerwonej księgi zwierząt (podkowiec mały - EN, nocek orzęsiony - EN, mroczek pozłocisty, mroczek posrebrzany) oraz 3 gatunki z załącznika II DS (podkowiec mały, nocek orzęsiony i nocek duży). Na terenie Parku Krajobrazowego Beskidu Śląskiego znajdują się cenne zimowiska nietoperzy w dużych i średniej wielkości jaskiniach (jaskinia w Trzech Kopcach, Jaskinia Malinowska, Jaskinia Salmopolska, Jaskinia Mokra, jaskinia w Jaworzynie, Jaskinia Chłodna). Bezwzględnie należy chronić te obiekty przed nadmierną penetracją turystyczną: nie prowadzić do nich szlaków turystycznych, jak również zlikwidować szlak biegnący do rezerwatu Kuźnie (m.in. Jaskinia Chłodna).
• Beskid Mały. Położona w województwie śląskim część Beskidu Małego, objęta jest prawie w całości ochroną w postaci Parku Krajobrazowego Beskidu Małego. Prócz tego, w obręb ostoi musi być włączony fragment doliny Soły i przedgórza Beskidu Małego (z miejscowościami Czaniec i Kobiernice), od północy i wschodu zamknięty granicą województwa śląskiego, zaś od zachodu - granicą miasta Bielsko-Biała. Na terenie tym stwierdzono 12 gatunków nietoperzy (w tym 11 na terenie parku krajobrazowego). Wśród nich najcenniejsze są 4 gatunki z Polskiej czerwonej księgi zwierząt (podkowiec mały, nocek orzęsiony, borowiaczek i mroczek pozłocisty) oraz 3 gatunki z załącznika II DS (podkowiec mały, nocek duży i nocek orzęsiony). Szczególnie cenna jest jedna z dwóch w kraju kolonii rozrodczych nocka orzęsionego - na strychu przedszkola w Czańcu (wraz z kolonią podkowca małego). Najcenniejszym zimowiskiem nietoperzy jest kompleks jaskiń Czarnych Działów, którym należałoby zapewnić większą ochronę, min. likwidując szlak turystyczny prowadzący do nich od zielonego szlaku. Beskid Mały jest potencjalną ostoją dużych drapieżników; na jego obszarze mogłaby żyć jedna wataha wilków i 3-4 rysie. Obecnie na omawianym terenie pojawiają się migrujące osobniki wilka i niedźwiedzia brunatnego. Występuje tu również szereg cennych drobnych i średnich ssaków naziemnych, takich jak: popielica (PCzK), wiewiórka, borsuk oraz (w dolinie Soły koło Kobiernic) rzęsorek rzeczek, rzęsorek mniejszy (PCzK) i badylarka.
• Wyżyna Krakowsko-Częstochowska (Ostoja Jurajska). Większa część ostoi objęta jest granicami Parku Orlich Gniazd. Poza tym parkiem, do ostoi powinien być włączony teren na wschód od niego, od północy ograniczony szosą nr 786 (od Zawady i Mstowa do granicy województwa) wraz z całą doliną rzeki Pilicy. Stwierdzono tu 20 gatunków nietoperzy, w tym 7 gatunków z Czerwonej listy zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce (podkowiec duży, podkowiec mały, nocek orzęsiony, nocek łydkowłosy, mroczek posrebrzany, mroczek pozłocisty, mopek) oraz 5 gatunków z załącznika II DS (podkowiec duży, podkowiec mały, nocek orzęsiony, nocek łydkowłosy, nocek duży, mopek). W niektórych jaskiniach wyżyny występują wyjątkowo duże kolonie zimowe nietoperzy, liczące po kilkaset osobników. Ponadto, w granicach ostoi występuje szereg cennych drobnych i średnich ssaków naziemnych, takich jak: chomik europejski (PCzK), popielica (PCzK), wiewiórka, borsuk oraz (w dolinie Pilicy) bóbr (zał. II DS), wydra (zał. II DS), nornik północny (stanowiska na granicy zasięgu) i badylarka. W obrębie omawianej ostoi wyznaczono   obszarów o szczególnym znaczeniu dla ochrony nietoperzy - muszą być tam chronione wszystkie, sąsiadujące ze sobą jaskinie, gdyż nietoperze przemieszczają się często w obrębie kompleksu mniejszych zimowisk:
  • Sokole Góry (rezerwat):
    • Obiekty szczególnie cenne: jaskinia Pod Sokolą Górą, jaskinia Studnisko, Jaskinia Koralowa, Jaskinia Urwista, Jaskinia Olsztyńska, Jaskinia Wszystkich Świętych, Jaskinia Maurycego.
    • Hibernacja - w 8 jaskiniach stwierdzono zimowanie 14 gatunków nietoperzy, największe kolonie (maksymalne liczebności): jaskinia Studnisko (478 osobników), Jaskinia Koralowa (142 osobniki), jaskinia Pod Sokolą Górą (265 osobników).
    • Okres przejściowy jesienny (okres godowy): występowanie 7 gatunków nietoperzy, duże liczebności.
    • Okres rozrodczy (wiosna - lato): kolonia rozrodcza nocka dużego (około 150 osobników) w jaskini Studnisko. Jest to jedyna kolonia rozrodcza tego gatunku w jaskini na północ od Karpat (w Polsce niemal wszystkie kolonie rozrodcze tego gatunku wykorzystują strychy, natomiast kolonie jaskiniowe są powszechne w południowej Europie).
  • Dolina Wiercicy wraz z otoczeniem (rezerwat Parkowe, rezerwat Ostrężnik, wzgórza: Jelnica, Wilcza Góra, Rysia Góra, Bukowie, Góra Dębinna, Wysucka):
    • Obiekty szczególnie cenne: Jaskinia Kryształowa, Jaskinia Ludwinowska, Jaskinia Brzozowa, Jaskinia Trzebniowska, jaskinia Wiercica, Jaskinia Wierna, Jaskinia Ostrężnicka, jaskinia w Rysiej Górze.
    • Hibernacja: w 8 jaskiniach stwierdzono zimowanie 12 gatunków nietoperzy, maksimum liczebności: 163 osobniki (jaskinia Wiercica).
    • Okres przejściowy jesienny (okres godowy): występowanie 8 gatunków nietoperzy, duże liczebności.
  • Góra Bukowiec Wielki, Wielka Góra:
    • Obiekty szczególnie cenne: Jaskinia Księdza Borka, jaskinia Piętrowa Szczelina, Jaskinia Kamiennego Gradu.
    • Hibernacja: w 3 jaskiniach stwierdzono zimowanie 7 gatunków nietoperzy. Największe kolonie (maksymalne liczebności): jaskinia Piętrowa Szczelina (31 osobników), Jaskinia Księdza Borka (26 osobników).
    • Okres przejściowy jesienny (okres godowy): występowanie 2 gatunków nietoperzy, liczne.
  • Zielona Góra:
    • Obiekty szczególnie cenne: jaskinia w Zielonej Górze, Schronisko w Zielonej Górze.
    • Hibernacja: w jaskiniach stwierdzono zimowanie 5 gatunków nietoperzy, maksimum liczebności: 16 osobników.
    • Okres przejściowy jesienny (okres godowy): występowanie 5 gatunków nietoperzy.
  • Góry Towarne:
    • Obiekty szczególnie cenne: jaskinia Towarna-Dzwonnica, Jaskinia Cabanowa.
    • Hibernacja: w 3 jaskiniach stwierdzono zimowanie 6 gatunków nietoperzy, maksimum liczebności: 11 osobników.
    • Okres przejściowy jesienny (okres godowy): występowanie 8 gatunków nietoperzy.
  • Góra Zborów, góra Sulmów:
    • Obiekty szczególnie cenne: Jaskinia Głęboka, jaskinia Studnia Szpatowców, Jaskinia Żabia.
    • Hibernacja: w 3 jaskiniach stwierdzono zimowanie 5 gatunków nietoperzy, maksimum liczebności: 5 osobników.
    • Okres przejściowy jesienny (okres godowy): nie prowadzono badań.
  • Góra Straszykowa, góra Ząbczysko, Ruska Góra:
    • Obiekty szczególnie cenne: jaskinia Z Kominem, jaskinia w Straszykowej Górze.
    • Hibernacja: w 2 jaskiniach stwierdzono zimowanie 6 gatunków nietoperzy, maksimum liczebności: 7 osobników.
    • Okres przejściowy jesienny (okres godowy): nie prowadzono badań.
• Szachownica - Bukowa Góra. Ostoja ta obejmuje kompleks leśny śląskiej części Załęczańskiego Parku Krajobrazowego (z rezerwatem Bukowa Góra) oraz kompleks leśny z rezerwatem Szachownica. Występuje tu 13 gatunków nietoperzy, w tym 4 gatunki z Czerwonej listy zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce (nocek Bechsteina, nocek łydkowłosy, borowiaczek, mopek) oraz 4 gatunki z załącznika II DS (nocek duży, nocek Bechsteina, nocek łydkowłosy, mopek). Na terenie ostoi znajduje się drugie pod względem liczebności (wg aktualnego stanu wiedzy) zimowisko nietoperzy w Polsce (do 1 477 osobników) - jaskinia Szachownica. Szczególną jej wartość nadają duże (>300 osobników) koncentracje zimujących nocków dużych i mopków oraz jedne z największych w kraju skupień zimujących nocków Bechsteina i nocków łydkowłosych.
• Podziemia Tarnogórsko-Bytomskie. Ostoję stanowi kompleks wyrobisk podziemnych, po kopalniach rud metali ciężkich. Zimuje tu 8 gatunków nietoperzy, w tym jeden gatunek z załącznika II DS - nocek duży. Dotychczas spenetrowano zaledwie niewielki fragment obiektu, lecz z ekstrapolacji danych wynika, że może tu zimować kilkanaście tysięcy nietoperzy. Byłoby to więc drugie zimowisko nietoperzy w kraju. Na szczególną uwagę zasługuje, unikalna w skali kraju, struktura zespołu hibernujących nietoperzy (z dominacją gacka brunatnego - zwykle nielicznego w dużych systemach podziemnych) i duża koncentracja nocka dużego.

Ostoje o randze krajowej:

• Lasy Pszczyńsko-Kobiórskie. Rozległy kompleks leśny położony w bezpośrednim sąsiedztwie Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, łączy się z Lasami Rudzkimi poprzez pas lasu, biegnący pomiędzy Żorami i Orzeszem. Biegnie tędy korytarz migracyjny dużych ssaków. Na terenie ostoi żyje jedyne w województwie stado żubrów i jelenia sika. Z innych gatunków na uwagę zasługują: bóbr (od 8 do 10 osobników; zał. II DS) i borsuk. W latach 90. XX wieku notowano tu obecność wilków. Ocenia się, że jest to potencjalne miejsce występowania jednej watahy wilków oraz około 4 rysi. W przypadku udanej reintrodukcji dużych drapieżników lub ich spontanicznej migracji, możliwe będzie podniesienie tego obszaru do rangi ostoi międzynarodowej.
• Lasy Rudzkie. Lasy te łączą się bezpośrednio z lasami Pszczyńsko-Kobiórskimi, stanowiąc korytarz migracyjny dla dużych ssaków. Główna część tego obszaru jest objęta ochroną w postaci parku krajobrazowego Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich (obejmującego rezerwat Łężczok). Występuje tu 12 gatunków nietoperzy, w tym umieszczony w Polskiej czerwonej księdze zwierząt borowiaczek (liczna populacja rozrodcza) oraz umieszczony w załączniku II DS nocek duży. Występują tu cenne gatunki drobnych i średnich ssaków naziemnych, takich jak: popielica (PCzK), koszatka (PCzK), borsuk, bóbr (zał. II DS), wiewiórka i rzęsorek rzeczek. Istniejąca tu populacja wilków zanikła w latach 90. XX wieku. Jest to korzystny obszar do bytowania 1-2 watah wilków oraz około 6 rysi. Drapieżniki użytkowałyby równocześnie obszary leśne położone w województwie opolskim. W przypadku udanej reintrodukcji dużych drapieżników lub ich spontanicznej migracji, możliwe będzie podniesienie tego obszaru do rangi ostoi międzynarodowej.
• Lasy Lublinieckie. Kompleks leśny położony na granicy województw: śląskiego i opolskiego, obejmuje również odcinek doliny Małej Panwi. Położony jest na głównym szlaku migracji dużych drapieżników w Polsce, sąsiaduje z Borami Stobrawskimi, parkiem krajobrazowym Lasy nad Dolną Liswartą i Parkiem Orlich Gniazd. Na terenie ostoi występuje szereg cennych gatunków drobnych i średnich ssaków, takich jak: bóbr (zał. II DS), wydra (zał. II DS), borsuk, rzęsorek rzeczek, wiewiórka i jeż zachodni (stanowisko poza granicą zwartego zasięgu). W pierwszej połowie XX w. odnotowano tutaj również koszatkę (PCzK). Lasy Lublinieckie są potencjalnym miejscem bytowania 2 watah wilków oraz około 10 rysi. Biorąc pod uwagę, że las ten rozciąga się również na terenie województwa opolskiego, liczba bytujących w nim wilków i rysi może być większa. W przypadku udanej reintrodukcji dużych drapieżników lub ich spontanicznej migracji, możliwe będzie podniesienie tego obszaru do rangi ostoi międzynarodowej.

Ostoje o randze regionalnej:

• Las Dąbrowa. Obszar ten objęty jest granicami projektowanego rezerwatu Las Dąbrowa (leśnictwo Ostropa, koło Gliwic). Znajduje się tu izolowane (poza granicą zwartego zasięgu) stanowisko jeża zachodniego.
• Ostoja Raciborska. Obszar ten obejmuje fragment doliny Odry, od granicy państwowej do granicy z województwem opolskim (nieobjęty granicami ostoi Lasy Rudzkie) oraz, objęty granicami województwa, fragment Płaskowyżu Głubczyckiego (okolice Pietrowic Wielkich). Krajobraz rolniczy tego terenu jest siedliskiem chomika europejskiego i myszy zielnej, zaś w przeszłości również susła moręgowanego (zał. II DS). Dolina Odry stanowi korytarz migracyjny dla gatunków południowych (pontyjskich). W przypadku udanej reintrodukcji susła moręgowanego, możliwe będzie podniesienie tego obszaru nawet do rangi ostoi międzynarodowej.
• Ostoja Żywiecka. Ostoję tę wytyczono dla ochrony efektów największej, udanej reintrodukcji bobra (zał. II DS) na terenie województwa. Obszar ten obejmuje Jezioro Żywieckie z Ptasią Wyspą (5 rodzin bobrzych, około 17 osobników), ujście potoku Moszczanka (3 rodziny, 11 osobników), oraz doliny potoków: Łąskiego koło Rychwałdu (2 rodziny, 8 osobników) i Lubra koło Gilowic (1 rodzina, 4 osobniki). Zapewnia on łączność między ostojami o randze międzynarodowej (Beskid Żywiecki i Beskid Mały).
• Lasy nad Górną Liswatrą. Obszar ten objęty jest w całości granicami parku krajobrazowego Lasy nad Górną Liswartą. Na terenie parku występuje m.in. nornik północny (stanowiska na granicy zasięgu) i rzęsorek rzeczek. W latach 30. XX w. na terenie tym notowano również smużkę (zał. II DS) i koszatkę (PCzK).

Materiał strony opracowano 20 kwietnia 2004 roku na podstawie Opracowania ekofizjograficznego województwa śląskiego do Planu zagospodarowania przestrzennego województwa śląskiego oraz materiałów źródłowych autorstwa mgr. Mateusza Ciechanowskiego. Autor opracowania: A. Wower.