Na potrzeby Opracowania ekofizjograficznego do Planu zagospodarowania przestrzennego województwa śląskiego podjęto próbę wytypowania ostoi lichenologicznych. Analiza granic progowych występowania porostów, bardzo wrażliwych na warunki bioekologiczne, w obrębie rozległego województwa śląskiego, pozwala stwierdzić ich występowanie, głównie w obrębie Wyżyny Śląsko-Krakowskiej - na północy i powyżej wysokości 600 m n.p.m. w Karpatach Zachodnich - na południu. Na tych terenach można wydzielić dwie duże ostoje geograficzne, skupiające interesujące gatunki porostów, głównie kalcyfilne na północy i acidofilne na południu.

Ostoje porostów w województwie śląskim

Ostoja Wieluńsko-Krakowska

Ostoja Wieluńsko-Krakowska przecina wąskim pasem północną część województwa śląskiego, od Krzepic na północy, poprzez Częstochowę, do Pilicy na wschodzie. Obszar ten stanowi silnie zerodowaną płytę jurajską, przysypaną pokrywą piasków dyluwialnych, nad którą rozpościerają się naturalne skały wapienne. Mają one bardzo urozmaicone kształty, nierzadko osobliwe, i stoją samotnie lub w większych grupach. Występują na zboczach lub wierzchołkach wzgórz. Szczególnie dużo można ich spotkać koło: Ogrodzieńca, Morska, Kroczyc, Niegowej, Złotego Potoku i Olsztyna. Skały ostańcowe znajdują się na przestrzeniach otwartych (głównie pola lub zarośla, a także bory sosnowe i lasy bukowe).

Różnorodne nachylenie ścian skalnych, nasłonecznienie i uwilgocenie powoduje tworzenie swoistych warunków siedliskowych, co w konsekwencji sprzyja osiedlaniu się porostów o wymaganiach: kserotermicznych, heliofilnych, mezofilnych, higrofilnych i fotofobnych. Ponadto w siedliskach tych zachodzą zjawiska nitrofilne, głównie ornitokoprofilne, co powoduje osiedlanie się bogatej flory porostów nitrofilnych. Plechy porostów rosną bezpośrednio na litych ścianach skalnych, wietrzelinie, humusie i darniach mchów. Tworzą ugrupowania gatunków o silnie zróżnicowanych barwach plech - od białych, popielatych, żółtych, pomarańczowych, zielonych, brunatnych do czarnobrunatnych, nadając skałom swoistą kolorystykę.

O liczebności porostów kalcyfilnych na skałach w obrębie województwa śląskiego świadczą dane Nowaka (Nowak J. 1961. Porosty Wyżyny (Jury) Krakowsko-Częstochowskiej. Monogr. Bot. 11,2: 1-126), który stwierdził obecność ponad 100 gatunków. Do pospolitych gatunków należą: Acarospora glaucocarpa, Aspicilia calcarea, A. contorta, A. moenium, Bagliettoa parmigera, Caloplaca citrina, C. cirrochroa, C. decipiens, C. dolomiticola, C. holocarpa, C. lactea, C. saxatilis, C. variabilis, Candelariella aurella, Collema fuscovirens, C. tenax, Cladonia pocillum, C. pyxidata, Diploschistes muscorum, Gyalecta jenensis, Lecanora albescens, L. crenulata, L. dispersa, L. muralis, Leptogium lichenoides, Phaeophyscia nigricans, P. orbicularis, Physcia adscendens, P. caesia, P. dubia, Placynthium nigrum, P. tremniacum, Protoblastenia rupestris, Rinodina bischoffii, Sarcogyne regularis, Verrucaria calciseda, V. confluens, V. dolosa, V. nigrescens, V. Velana. Znacznie rzadziej od wymienionych gatunków osiedlają się plechy: Acarospora cervina, A. macrospora, Aspicilia hoffmannii, Bacidia bagliettoana, Bagliettoa parmigerella, Buellia epipolia, Caloplaca chalybaea, C. coronata, C. flavovirescens, C. xantholyta, Candelariella medians, Collema auriculatum, C. polycarpon, C. undulatum, Catapyrenium rufescens, C. squamulosum, Dermatocarpon miniatum, Endocarpon pusillum, Farnoldia jurana, Gyalecta geoica, Ionaspis epulotica, Lecania inundata, Lecanora pruinosa, Leptogium plicatile, Lobothalia radiosa, Opegrapha mougeotii, Placocarpus schaereri, Placynthium subradiatum, Polyblastia amota, P. bavarica, P. pseudoalbida, Protoblastenia calva, P. incrustans, P. testacea, Ramalina intermedia, Psorotichia schaereri, Rinodina ocellata, Sarcopyrenia gibba, Thelidium decipiens, T. immersum, T. incavatum, T. papulare, Toninia candida, T. sedifolia, Verrucaria aethiobola, V. carnea, V. glaucina, V. griseorubens, V. lecideoides, V. polonica, V. procopii, V. subfuscella, V. sylvatica, Xanthoria elegans, X. parietina. Ponadto na humusie, mchach, półkach skalnych, a także u nasady skał występują plechy: Agonimia opuntiella, A  tristicula, Caloplaca stilicidiorum, Mycobilimbia fusca, M. lobulata, M. sabuletorum, Sarcosagium campestre, Vezdaea aestivalis oraz Peltigera didactyla, P. rufescens i wiele gatunków z rodzaju Cladonia.

Tak liczne gatunki kalcyfilne, występujące na skałach wapiennych, powinny być zabezpieczone w województwie śląskim. Węglan wapnia, z którego zbudowane są skały, zabezpiecza plechy porostów wrażliwych przed obumieraniem. Należy dodać, że skały wapienne występujące bliżej GOP-u - np. koło Chechła, Zawiercia - posiadają mniejszą liczbę gatunków kalcyfilnych, ograniczoną do porostów pospolitych.

Udział porostów epifitycznych, epiksylicznych i epigeicznych w obrębie Ostoi Wieluńsko-Krakowskiej jest ograniczony do gatunków pospolitych, ubikwistycznych. Rzadko napotkać tu można takie gatunki, jak: Bryoria fuscescens, Calicium abietinum, Chaenotheca chrysocephala, C. xyloxena, Hypogymnia farinacea, Parmelina tiliacea, Punctelia subrudecta czy Usnea hirta i U. subfloridana.

Ostoja Beskidzka

Ostoja Beskidzka obejmuje Beskidy - Śląski, Mały, Makowski i Żywiecki. W ostoi tej granice progowe zawierają gatunki porostów bardzo wrażliwych na czynniki antropogeniczne w środowisku; dotyczy to głównie epifitów, epiksylofitów i epigeitów oraz w mniejszym stopniu epilitów. Z ostatniej grupy ekologicznej istotne jest zachowanie osobliwości lichenologicznych, gatunków górskich i wysokogórskich.

Nieliczne wychodnie skalne na szczytach, garbach i zboczach koryt potoków są zbudowane z piaskowców: godulskich, istebniańskich, magurskich (bezwapienne). Osiedlają się tam plechy porostów acidofilnych. Oprócz skał naturalnych, występują tu głazy lub mniejsze kamienie, zwykle ocienione przez zbiorowiska leśne, stanowiące miejsce do osiedlania się plech nielicznych gatunków porostów.

W reglu dolnym, na kamieniach, w miejscach wilgotnych i zacienionych osiedlają się plechy: Baeomyces rufus, Micarea sylvicola, Porina chlorotica, Porpidia soredizodes, Scoliciosporum umbrinum, Strigula austiaca, Trapelia coarctata, T. involuta i T. placodioides. Na kamieniach, w miejscach bardziej nasłonecznionych rosną plechy gatunków epilitycznych: Lecidea lithophila, L. plana, Porpidia crustulata, P. macrocarpa, P. tuberculosa i Rhizocarpon obscuratum. W wyższych położeniach, na głazach z darniami mchów, mogą na pojedynczych stanowiskach występować plechy: Pannaria leucophaea, P. pezizoides, Peltigera degenii, P. leucophlebia, P. praetextata oraz Polyblastia gelatinosa.

Znaczna liczba gatunków epilitycznych osiedla się na nienaturalnym podłożu, udostępnionym dzięki gospodarczej działalności człowieka, np. na luźnych murach i kopcach kamiennych. Wskutek uprawy płytkiej gleby w dolinach, na zboczach i garbach, wydobywa się z niej wiele kamienistego gruzu. Gruz ten, na granicy pól lub skraju polan i pastwisk jest zsypywany w duże kopce lub układany w murki. Na górnych powierzchniach murków osiedlają się: Acarospora fuscata, Candelariella vitellina, Lecidea plana, Lepraria neglecta, Lecanora intricata, L. polytropa, Porpidia crustulata, Rhizocarpon distinctum, R. obscuratum, Stereocaulon nanodes, S. pileatum, Trapelia coarctata. W miejscach otwartych i silnie nasłonecznionych, na kamieniach murków dominują plechy: Xanthoparmelia conspersa i Melanelia sorediata. Ponadto rosną tu plechy: Diploschistes scruposus, Lecanora intricata, L. muralis, Lecidella carpathica, Protoparmelia badia, Tephromela atra. Na pionowych ścianach murków, w miejscach widnych i nasłonecznionych osiedlają się plechy: Acarospora fuscata, Aspicilia cinerea, A. laevata, A. simöensis, Bellemerea alpina, Buellia aethalea, Fuscidea austera, Lecanora campestris, L. cenisia, L. rupicola, L. subaurea, Lecidea lactea, Lecidella scabra, Pertusaria lactea, Polysporina simplex, Porpidia athroocarpa, Protoparmelia badia, Rhizocarpon badioatrum, R. distinctum, R. geographicum, R. polycarpum, Umbilicaria cilindrica, U. deusta, U. Polyphylla.

Na naturalnych i pionowych, rzadziej podwieszonych ścianach skalnych występują gatunki cieniolubne, jak: Cystocoleus ebenens, Racodium rupestre, Opegrapha gyrocarpa, O. zonata, Lecanactis latebrarum, Lepraria incana, Micarea sylvicola, Rhizocarpon obscuratum. Na mchach uwilgoconych, na pionowej ścianie skalnej bardzo rzadko występują plechy Thelocarpon impressellum.

Na murkach utrwalonych zaprawą murarską osiedlają się również plechy porostów kalcyfilnych: Aspicilia contorta, A. moenium, Caloplaca citrina, C. holocarpa, Candelariella aurella.

Na polanach w reglu górnym lub kosodrzewinie, na glebie występują plechy takich gatunków, jak: Cetraria aculeata, C. islandica, Cladina arbuscula, C. ciliata var. tenuis, C. mitis, C. rangiferina, Cladonia deformis, C. gracilis, C. macroceras, C. pleurota, C. pocillum, C. squamosa, C. sulphurina oraz Dibaeis baeomyces, Peltigera canina, P. degenii, P. didactyla, P. horizontalis, P. praetextata, Thrombium epigaeum.

Murszejące pniaki i kłody pni są miejscem rozwoju plech porostów epiksylicznych, takich jak: Absconditella lignicola, Calicium abietinum, C. trabinellum, Chaenotheca xyloxena, Icmadophila ericetorum, Lecidea turgidula, Micarea denigrata, M. hedlundii, M. misella, Ptychographa flexella, Thelocarpon epibolum, T. intermediellum, T. laureri, Theloma ocellatum, Trapeliopsis viridescens.

Naturalne lasy reglowe są ostoją dla wielu rzadkich porostów epifitycznych. Na korze buków występują m.in. Arthonia mediella, A. radiata, A. spadicea, Bacidia globulosa, B. rubella, Biatora efflorescens, Caloplaca cervina, Cetrelia cetrarioides, C. olivetorum, Hypogymnia vittata, Lecanora albella, L. allophana, L. argentata, L. intumescens, L. subcarpinea, L. subrugosa, Lecidea pullata, Lobaria pulmonaria, Menegazzia terebrata, Ochrolechia androgyna, Opegrapha viridis, O. vulgata, Pertusaria alpina, P. coronata, P. hemisphaerica, P. leioplaca, P. pertusa, Phaeophyscia endophoenicea, Pyrenula laevigata, P. nitida, Ramalina farinacea, Usnea filipendula, U. subfloridana.

Kora świerka pospolitego w reglu górnym "żywi" takie gatunki, jak: Bryoria bicolor, B. fuscescens, Chaenotheca chrysocephala, C. furfuracea, C. stemonea, C. trichialis, Cladonia digitata, C. squamosa, Hypogymnia bitteri, Mycoblastus sanquinarius, Platismatia glauca, Schismatomma pericteum, Tuckermannopsis chlorophylla, T. sepincola, Vulpicida pinastri.

Materiał strony opracowano 20 kwietnia 2004 roku na podstawie Opracowania ekofizjograficznego województwa śląskiego do Planu zagospodarowania przestrzennego województwa śląskiego oraz materiałów źródłowych autorstwa prof. dr. hab. Józefa Kiszki (Akademia Pedagogiczna w Krakowie). Autor opracowania: R. Bula.