System jaskiniowy Szachownicy tworzy pięć proglacjalnych jaskiń powstałych w wapieniach górnej jury, oddzielonych wyrobiskiem kamieniołomu. Stanowiły one pierwotnie jeden obiekt podziemny, zniszczony w trakcie eksploatacji wapienia, prowadzonej przez okolicznych mieszkańców do 1962 roku.

Prace podziemne, towarzyszące eksploatacji kamienia, rozszerzyły do znacznych rozmiarów naturalne korytarze, naruszając równowagę górotworu i powodując powstanie zagrożenia częściowym lub nawet całkowitym zawałem części sztucznie poszerzonej. Sytuacja ta dotyczy w szczególności jaskini Szachownica I oraz Szachownica II. Obserwowane w jaskiniach bardzo intensywne procesy dezintegracji górotworu, przejawiające się m.in. odpadaniem skał ze stropu i ścian, potęgowane są naturalnymi procesami przemarzania oraz zjawiskami krasowymi. Obecnie obiekt traktowany jest jako jeden system jaskiniowy o sumarycznej długości 1 000 m, który przed zniszczeniem przekraczał prawdopodobnie 2 km.

Najdłuższa z jaskiń - Szachownica I - o długości około 600 m, jest jedną z najdłuższych na Wyżynie Krakowsko-Wieluńskiej. Drugim pod względem wielkości obiektem podziemnym jest jaskinia Szachownica II, która osiąga prawie 200 m długości. Korytarze jaskiń rozgałęziają się i przecinają pod kątem prostym, tworząc charakterystyczną siatkę pól, przypominającą szachownicę.

Ostoja siedliskowa Szachownica

Jaskinie ostoi są jednym z największych zimowisk nietoperzy w Polsce. Zróżnicowanie warunków klimatycznych oraz niezliczona liczba dogodnych kryjówek sprawiają, że co roku hibernuje tu ponad 1 000 nietoperzy, reprezentujących 10 gatunków. Liczenia zimujących nietoperzy prowadzone od roku 1981, wskazują na stały, lecz niewielki wzrost ich liczby. Na szczególną uwagę zasługują coroczne notowania dwóch gatunków nocków, uznanych w Polsce za rzadkie i zagrożone oraz figurujących w załączniku II Dyrektywy Siedliskowej. Dla nocka Bechsteina oraz nocka łydkowłosego, Szachownica jest jednym z największych zimowisk w kraju. Ponadto, od kilu lat stale rośnie liczba hibernujących w jaskini mopków. W styczniu 2002 roku odnotowano obecność co najmniej 404 osobników. Poza gatunkami ostojowymi, w jaskini tej zimują: gacek brunatny, nocek wąsatek/nocek Brandta, nocek rudy, nocek Natterera oraz mroczek późny. Zagrożeniem dla hibernujących w jaskini nietoperzy jest niekontrolowana penetracja obiektu przez turystów i grotołazów.

Typy siedlisk przyrodniczych z załącznika I Dyrektywy Siedliskowej

Gatunki zwierząt z załącznika II Dyrektywy Siedliskowej

Ze strony można pobrać artykuł Maurycego Ignaczaka "Szachownica" w szachu ( PDF (209 KB)), który ukazał się w 2001 roku, w 24 numerze biuletynu Przyroda Górnego Śląska, wydawanego przez Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska z Katowic.

Do przeglądania i drukowania dokumentów w formacie  PDF można użyć m.in. dostępnego bezpłatnie programu Adobe Acrobat Reader.

Mapę opracowaną przez Centrum Informacji o Środowisku UNEP / GRID - Warszawa wykorzystano za zgodą Ministerstwa Środowiska. Materiał strony opracowano 26 stycznia 2004 roku. Autor opracowania: A. Wower, R. Bula.