Natura 2000 Orientacyjne rozmieszczenie ostoi w województwie śląskim - projekt

W tworzeniu sieci bierze udział każde państwo członkowskie Unii Europejskiej, proporcjonalnie do reprezentowanych na jego terytorium rodzajów siedlisk naturalnych i siedlisk gatunków, będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty. Na podstawie szczegółowych kryteriów, zawartych w załączniku III (etap 1) Dyrektywy Siedliskowej, każde państwo przedstawia spis terenów kwalifikujących się jako obiekty będące przedmiotem zainteresowania Wspólnoty i proponuje uznanie ich Specjalnymi Obszarami Ochrony. Spis ten państwa członkowskie przekazują Komisji Europejskiej w ciągu trzech lat od notyfikacji Dyrektywy Siedliskowej wraz z informacją na temat każdego obiektu, zapisywaną na specjalnych, standardowych formularzach danych. Nieodłączną częścią tej informacji jest mapa obszaru i dokumentacja zdjęciowa. Na podstawie kryteriów, określonych w załączniku III (etap 2), Komisja opracowuje w ciągu sześciu lat od notyfikacji Dyrektywy Siedliskowej - w porozumieniu z poszczególnymi państwami członkowskimi - projekt spisu obiektów ważnych dla Wspólnoty (Obiekty o Znaczeniu Wspólnotowym - OZW; ang. Sites of Community Importance - SCIs). Po zatwierdzeniu każdego obiektu ważnego dla Wspólnoty, państwa członkowskie jak najszybciej, nie później niż w ciągu sześciu lat (a więc do roku 2004), wyznaczają ten obiekt jako Specjalny Obszar Ochrony, ustalając konieczne działania ochronne zgodnie z postanowieniami art. 6 Dyrektywy Siedliskowej. Należy zaznaczyć, że ostoje zidentyfikowane w danym kraju jako miejsca występowania gatunku lub siedliska priorytetowego (ustępującego lub zagrożonego wymarciem w Europie) zostają automatycznie uznane za ostoje o znaczeniu europejskim (z wyjątkiem przypadku, gdy ostoje priorytetowe zajmują obszar większy, niż 5% powierzchni danego kraju). W sytuacji, gdy dane państwo członkowskie nie zgłasza obiektu, w którym znajdują się priorytetowe gatunki i rodzaje siedlisk, Komisja podejmuje dwustronne konsultacje w celu porównania danych naukowych i - jeśli spór nie zostanie rozwiązany w okresie sześciu miesięcy - przekazuje Radzie Wspólnot Europejskich projekt uznania obiektu jako ważnego dla Wspólnoty.

Dyrektywa Ptasia nie precyzuje kryteriów wyznaczania Obszarów Specjalnej Ochrony. Obszary te są typowane przez ekspertów krajowych w oparciu o metodykę wyznaczania ostoi ptaków i kryteria waloryzacji stosowane w Unii Europejskiej przez BirdLife International (zob. Tucker G. M., Heath M. F. 1994. Birds in Europe: their conservation status. BirdLife International, Cambridge; Heath M. F., Evans M. I. Eds. 2000. Important bird areas in Europe: priority sites for conservation. BirdLife International, Cambridge; Gromadzki M. i in. 2002. Sieć ostoi ptaków w Polsce. OTOP, Gdańsk).

Unia Europejska wzięła na siebie obowiązek współfinansowania tworzenia i ochrony obiektów sieci Natura 2000. Pomoc finansowa przyznawana jest zgodnie z procedurami zawartymi w art. 8 Dyrektywy Siedliskowej. Istnieje wiele możliwości finansowania tego programu. Największe znaczenie ma fundusz Life, którego środki mogą być wykorzystywane do identyfikacji obszaru, nadania mu statusu prawnego i realizacji programu jego ochrony. Nie jest to jednak instrument długofalowy. Realizacja sieci Natura 2000 może być również finansowana z innych funduszy Unii Europejskiej: funduszu kohezyjnego, funduszy strukturalnych, funduszy programów rolno-środowiskowych i rozwojowych (informacje o funduszach europejskich zawarte są m.in. na stronie internetowej Komisji Europejskiej oraz instytucji krajowych).

Realizacja sieci Natura 2000 wymaga wdrożenia odpowiedniego systemu zarządzania zarówno na poziomie Unii Europejskiej, jak i poszczególnych państw członkowskich. W Unii Europejskiej głównymi instytucjami zarządzającymi są: Komisja Europejska i Europejska Agencja Ochrony Środowiska. W poszczególnych krajach członkowskich zarządzanie siecią uwarunkowane jest tradycjami ochrony przyrody i wynikającymi z nich rozwiązaniami administracyjnymi. Jest to zazwyczaj statutowe zadanie organów rządowych, które współpracują z organizacjami resortowymi, pozarządowymi i indywidualnymi ekspertami. Wdrażanie sieci Natura 2000 wiąże się z rozbudową służb ochrony przyrody, zwłaszcza na szczeblach lokalnych - w gminach.

Państwa członkowskie powinny wprowadzić:

• odpowiednie akty normatywne oraz decyzje administracyjne niezbędne do zapewnienia zgodności prawa krajowego z Dyrektywą Siedliskową, w ciągu dwóch lat od jej notyfikacji,
• zarządzanie obszarami chronionymi na podstawie działań prawnych, administracyjnych lub opartych na dobrowolnych umowach zgodnie z Dyrektywą Ptasią i Dyrektywą Siedliskową,
• system kontroli i egzekwowania zasad ochrony, w tym sporządzania ocen oddziaływania planów lub przedsięwzięć na obiekt chroniony, które mogą w sposób istotny na niego wpływać; w przypadku realizacji planów lub przedsięwzięć negatywnie wpływających na dany obiekt, państwo członkowskie podejmie wszelkie działania kompensujące, konieczne do zapewnienia ochrony ogólnej spójności sieci Natura 2000,
• system monitorowania i nadzoru stanu ochrony siedlisk naturalnych i gatunków, ze szczególnym uwzględnieniem rodzajów siedlisk naturalnych i gatunków priorytetowych, obejmujący ich rozmieszczenie, strukturę i funkcjonowanie oraz liczebność; w tym celu państwa członkowskie będą popierać konieczne badania i prace naukowe oraz prowadzić wymianę informacji dla potrzeb koordynacji,
• monitoring i system zarządzania informacją o obiektach sieci,
• system sprawozdawczości, obejmujący sporządzanie co sześć lat raportów na temat wprowadzenia w życie działań podejmowanych na mocy Dyrektywy Siedliskowej.

Z wykazu gatunków i siedlisk zawartych w załączniku I Dyrektywy Ptasiej oraz w załącznikach I i II Dyrektywy Siedliskowej wynika, że w krajach Wspólnoty Europejskiej obiekty sieci Natura 2000 powinny być wyznaczone dla 763 gatunków roślin i zwierząt oraz dla 19 rodzajów siedlisk.

Polska, jako przyszły kraj członkowski Unii Europejskiej, przygotowuje obecnie wykaz obiektów do sieci Natura 2000, zgodnie z obowiązującymi dyrektywami. W tym celu realizowany jest w latach 2001-2003 projekt wdrażania koncepcji sieci Natura 2000, koordynowany przez Narodową Fundację Ochrony Środowiska, Instytut Ochrony Przyrody PAN, Zakład Ornitologii PAN i Centrum UNEP/GRID w Warszawie. W pracach tych biorą również udział specjaliści z każdego województwa w ramach utworzonych Wojewódzkich Zespołów Realizacyjnych, działających pod kierunkiem wojewódzkich konserwatorów przyrody.

W naszym kraju stwierdzono występowanie 216 gatunków roślin i zwierząt oraz 69 rodzajów siedlisk, zamieszczonych w załącznikach wymienionych wyżej dyrektyw. Eksperci krajowi zaproponowali uzupełnienie tych załączników o gatunki i siedliska zagrożone w Polsce: załącznik I Dyrektywy Ptasiej o 1 podgatunek ptaka, załącznik I Dyrektywy Siedliskowej o 19 rodzajów siedlisk, a załącznik II Dyrektywy Siedliskowej o 46 gatunków roślin i 55 gatunków zwierząt. Komisja Europejska zaakceptowała wstępnie jedynie 2 nowe rodzaje siedlisk (w przypadku 10 rodzajów siedlisk postanowiono zmodyfikować dotychczasowe definicje), 17 nowych gatunków roślin i 14 taksonów zwierząt. Z chwilą uzyskania przez Polskę członkostwa we Wspólnocie, konieczne będzie wprowadzenie do załączników Dyrektywy Siedliskowej wszystkich siedlisk i gatunków zagrożonych w naszym kraju, jako będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty. Następnym zadaniem będzie uzupełnienie sieci Natura 2000 o obiekty, w których występują te siedliska i gatunki.

Do prac nad siecią Natura 2000 w województwie śląskim, w roku 2002 został powołany Wojewódzki Zespół Realizacyjny, którego pracami kieruje wojewódzki konserwator przyrody w Katowicach. Do zadań tego zespołu należy w szczególności:

• przeanalizowanie listy proponowanych dotychczas obszarów i wskazanie tych obszarów, które utraciły wartości przyrodnicze,
• wskazanie obszarów, które spełniają kryteria Dyrektywy Siedliskowej i Dyrektywy Ptasiej,
• zweryfikowanie i uzupełnienie informacji zawartych w standardowych formularzach danych oraz zebranie nowych informacji przyrodniczych o wytypowanych obszarach.

Nad projektem sieci Natura 2000 w województwie śląskim pracuje także Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska.

W województwie śląskim ostoje siedliskowe i ostoje ptasie mogą zostać wytypowane dla 165 gatunków roślin i zwierząt oraz 44 rodzajów siedlisk. W poniższej tabeli zestawiono szczegółowe dane ilościowe o gatunkach i siedliskach, będących podstawą wyznaczania obiektów sieci Natura 2000.

Ilościowy wykaz gatunków i rodzajów siedlisk, dla których tworzy się obiekty chronione sieci Natura 2000

Więcej informacji na temat sieci Natura 2000 znaleźć można na stronach internetowych Unii Europejskiej oraz Instytutu Ochrony Przyrody PAN w Krakowie.

Program tworzenia sieci Natura 2000 obejmuje wyłącznie kraje członkowskie Unii Europejskiej, dlatego Sekretariat Konwencji Berneńskiej (Konwencji o ochronie gatunków, dzikiej flory i fauny europejskiej oraz ich siedlisk, zawartej w 1979 roku w Bernie, ratyfikowanej przez Polskę w roku 1995 - tekst jedn. Dz. U. nr 12 z 2000 r., poz. 154), zaproponował rozwiązanie umożliwiające stworzenie wspólnego, paneuropejskiego systemu obszarów chronionych - sieci Emerald. Będzie on oparty na współpracy przyrodników ze wszystkich państw - sygnatariuszy Konwencji Berneńskiej, których zadaniem jest przedłożenie Stałemu Komitetowi, listy terenów o szczególnej wartości przyrodniczej (ang. Areas of Special Conservation Interest - ASCIs) - ostoi Emerald. W praktyce projekt ten jest więc rozszerzeniem sieci Natura 2000 na całą Europę.

Więcej informacji o programie Emerald można uzyskać, pisząc na adres Instytutu Ochrony Przyrody PAN.

Materiał strony opracowano 30 września 2002 roku. Autor opracowania: J. B. Parusel.