Do gatunków współcześnie wymarłych na terenie województwa należy wąż Eskulapa - gatunek skrajnie zagrożony wyginięciem w kraju, zamieszczony w Polskiej czerwonej księdze zwierząt (kategoria CR). Obecnie jest on w Polsce obserwowany jedynie w Karpatach Wschodnich. Stanowisko tego węża w Złotym Potoku (Wyżyna Częstochowska), stwierdzone w 1857 roku, należy do najstarszych krajowych notowań. Zaniknęło ono prawdopodobnie na przełomie XIX i XX wieku.

Podawane w literaturze ostatnie krajowe obserwacje jaszczurki zielonej z terenu Beskidu Śląskiego (pojedyncze osobniki odnotowano na przełomie lat 60. i 70. oraz w ostatnich latach w okolicach Ustronia na Śląsku Cieszyńskim) najprawdopodobniej nie dotyczą stanowisk naturalnych. Gatunek ten uwzględniony został w najnowszym wydaniu Polskiej czerwonej księgi zwierząt i zaliczony do grupy gatunków zanikłych w Polsce (kategoria EXP).

Na terenie województwa pospolicie występuje zarówno jaszczurka zwinka, jak i jaszczurka żyworodna. Padalec zwyczajny (podobna do węża, beznoga jaszczurka) jest mniej częsty i raczej rzadko widywany.

Spośród węży najczęściej spotykany jest jedyny jadowity przedstawiciel tej grupy zwierząt - żmija zygzakowata. Rzadziej występuje zaskroniec zwyczajny, często mylony ze żmiją. Sporadyczne stwierdzenia dotyczą gniewosza plamistego - gatunku bardzo rzadkiego w skali całego kraju, zamieszczonego w Polskiej czerwonej księdze zwierząt wśród gatunków wysokiego ryzyka, narażonych na wyginięcie. Jeszcze w pierwszym ćwierćwieczu XX wieku wąż ten należał do gatunków pospolitych na Śląsku.

Dane historyczne wskazują, że żółw błotny był niegdyś częsty na terenie województwa śląskiego i jeszcze w latach 20. ubiegłego wieku uważano go za gatunek liczniejszy na Dolnym i Górnym Śląsku, niż w innych regionach Polski. W drugiej połowie XX wieku nastąpił w Polsce jego zanik na wielu obszarach. Również na terenie województwa uważany był do niedawna za gatunek współcześnie wymarły. Ostatnie doniesienia o obserwacji pojedynczych osobników żółwia błotnego w okolicach Zbiornika Goczałkowickiego oraz rzeki Małej Panwii wymagają przeprowadzenia dokładniejszych badań w terenie. Gatunek ten uwzględniony został w najnowszym wydaniu Polskiej czerwonej księgi zwierząt, jako gatunek bardzo wysokiego ryzyka, silnie zagrożony wyginięciem w kraju.

Wykaz gatunków gadów stwierdzonych dotychczas w województwie śląskim

Gady to organizmy jajorodne (żółw błotny, jaszczurka zwinka, jaszczurka zielona, wąż Eskulapa, zaskroniec zwyczajny) lub jajożyworodne (jaszczurka żyworodna, gniewosz plamisty, padalec zwyczajny, żmija zygzakowata). W przeciwieństwie do płazów, są zwierzętami typowo lądowymi. Jedynie dwa gatunki - żółw błotny i zaskroniec zwyczajny - są ściślej związane z siedliskami wodno-błotnymi.

Lądowe środowiska rozrodu i życia gadów, z wykazem gatunków preferujących te środowiska^*

Wszystkie krajowe gatunki gadów podlegają prawnej ochronie gatunkowej. Taka forma ochrony nie jest jednak wystarczająca i powinna jej towarzyszyć ochrona obszarowa, a więc ochrona siedlisk poszczególnych gatunków.

Województwo śląskie cechuje wysoki stopień uprzemysłowienia i urbanizacji oraz stosunkowo silnie rozwinięte rolnictwo, co nie sprzyja ochronie lokalnej herpetofauny. Do największych zagrożeń należałoby obecnie zaliczyć:

1. dewastację siedlisk poszczególnych gatunków w efekcie m.in.:
   1. zanieczyszczenia środowiska,
   2. regulacji i zabudowy hydrotechnicznej cieków wodnych oraz obniżania poziomu wód gruntowych i osuszania terenów podmokłych,
   3. zaniku mozaiki środowisk (np. rolnictwo wielkoobszarowe),
   4. zagospodarowywania tzw. nieużytków (np. przekształcania ich w wysypiska śmieci),
2. niszczenie kryjówek letnich i zimowych - miejsc hibernacji,
3. rozbudowę sieci dróg i zwiększanie się ruchu samochodowego, co powoduje wzrost śmiertelności gadów na drogach,
4. zabijanie przez ludzi gadów "wężopodobnych" (najczęściej żmii zygzakowatej), powodowane zazwyczaj strachem,
5. odłowy do hodowli terrarystycznych.

Najpełniejsze dane na temat herpetofauny województwa, choć niekompletne i zróżnicowane dla poszczególnych regionów, pochodzą z drugiej połowy XX wieku. Brak systematycznych i kompleksowych badań monitoringowych nie pozwala dokładnie śledzić zachodzących na omawianym terenie przemian, jak również utrudnia wytypowanie terenów najcenniejszych przyrodniczo oraz ocenę sytuacji poszczególnych gatunków.

Aktualne informacje dotyczące rozmieszczenia gadów w województwie śląskim ukażą się w Atlasie rozmieszczenia płazów i gadów w Polsce, opracowywanym przez Instytut Ochrony Przyrody PAN w Krakowie. Bliższe informacje można uzyskać pisząc na adres IOP PAN. Ilość zgromadzonych na potrzeby atlasu danych pochodzących z terenu województwa śląskiego wskazuje, iż jest ono obecnie jednym z najlepiej rozpoznanych, pod względem herpetofauny, województw w kraju.

Tekst wstępny, opracowany na podstawie materiałów źródłowych, dostępnych w Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska. Materiał strony opracowano 14 stycznia 2003 roku. Autor opracowania: A. Wower.